1- امکان وصول شاگرد به مقام والای علمی
2-ایجاد شوق و دلبستگی به علم
3-مواسات و دلسوزی به طالب علم
4- تفقد از حال طلبه
5- اطلاع از نام و مشخصات شاگرد
6- القاء مطالب علمی در خور فهم و استعداد شاگرد
7-رعایت ترتیب اشتغالات
8- ذکر ضوابط و قواعد کلی علوم
9- احترام به شخصیت شاگرد
10-رعایت مساوات
11- اراسته بودن
12-دعا در حق طالب علم
13 رو به شاگردان نشستن
14- تن صدای موزون داشتن
15- حفظ کلاس با نظم
یکی از اسرار توفیق بزرگان دینی احترام انان به عالمان دینی و حفظ حرمت ایشان و اساتید می باشد .
حضرت علامه حسن زاده املی درباره اساتید خود ایات عظام علامه طباطبا یی و الهی قمشه ای و علامه محمد حسن طباطبایی و علامه شعرانی و علامه رفیعی قزوینی وعلامه فاضل تونی و دیگر اساتید خود انچنان با ادب و احترام یاد مینمایند که قابل توصیف نمی باشد و همچنین مرحوم ایه الله شهید مطهری درباره حضرت امام (رض) و مرحوم علامه طباطبایی (ره) با تعبیر روحی له الفدا نام می برد و خود حضرت امام (رض)از استاد خود شان مرحوم ایه الله شاه ابادی با عظمت و نیکی یاد می کنند و دیگر بزرگان نیز اینگونه بودند پس اگر بخواهیم در راه توفیقی نصیب ما شود یکی از شروط ان احترام به اساتید می باشد
2-هیچ عبادتی نیکوتر و مفید تر از عفت شکم و شهوت نیست
3-هیچ چیز قضا و حوادث ناگوار را مانند دعا دفع نمی کند باید همواره دعا کرد و از خداوند طلب خیر و اصلاح نمود .
4-سریع ترین اثر نیکی احسان به جامعه است و سزیع ترین بازگشت شر گمراهی و کینه توزی است ،پاداش نیکی بازگشت خیر و کیفر بد خواهی گمراهی ئ ضلالت است.
5- بزرگترین عیب این است که ادمی چشم خود را به عیب مردم بدوزد و از بدی خویش صرف نظر کند .
فرصت و فراغت ارمغانی است که در سنین نو جوانی و جوانی نصیب انسان می شود ، تا بار و بند خویش را بسته و رهسپار شود . سعادتمند کسی است که در گذر عمر قدر این نعمت گرانمایه را بداند و نیک غنیمت شمارد که تباه کردن ان غصه است . رمز توفیق افراد صاحب فضل توجه انان به استفاده تام و تمام از موقعیت ها و فرصت بوده است . از علامه رفیعی قزوینی نقل شده که می فرمودند : در ایا م تحصیل وقتی پنجشنبه و جمعه می شد همه طلبه ها خوشحال می شدیم ، لکن خوشحالی عده ای برای تعطیلی دروس بود ولی خوشحالی من برای استفاده کردن از فرصت تعطیلات برای جبران درس های و استفاده بهتر از زمان بود . بنابراین باید توجه نمود که زمان در گذر است و عمر تمام شدنی و فرصت جوانی و استعداد از بین رفتنی ، باید کوشید تا از فرصت ها استفاده بهینه شود .
از ویژ گی های مهم در موفقیت علمی و پخته شدن افکار علمی فرد ، اگاه به زمان و اقتضائات ان است .به تعبیری فرزند زمان خویش بودن .و اگر فردی در دوران تحصیل علم از نیازمندهای زمان غفلت کند موفقیت لازم را نخواهد داشت و یا کمتر چیزی نصیب وی خواهد شد .چر که وی از گردونه زمان عقب مانده و قافله زمان به سرعت جلو امده است فلذا در حدیث امده عالم به زمان خویش اشتباهات به وی هجوم نمی اورند ، این جمله مفهوم مخلفش این خواهد بود که جاهل به زمان ( یهجم علیه اللوابس ) مهم ترین رمز موفقیت و پیشزفت امام امت ( رض) اگاهی ایشان به زمان بود ،بنابرین طلبه دموفق امروزی اگر بخواهد در متن جامعه باشد - نه در حاشیه ان - حتما باید موقعت شناس باشد تحلیلی جامع از اوضاع کلی کشور و دنیا داشته باشد و مصداق حدیث علوی که فرمود :" من عرف الایام لم یغفل عن الاستعداد "باشد . کسی که اوضاع و احوال زمان را بشناسد از زمینه های پیشزفت غافل نمی ماند .
انسان باید به فعالیت جاری خود ایمان و اعتقاد داشته باشد اگر ایمان راسخ به برنامه وجود نداشته باشد در انجام ان سستی می شود اندک مخالفت یا خرده مانعی به راحتی جریان برنامه را مختل میسازد و ادمی را از ادامه ان باز می دارد کار کوچکی که با ایمان و استحکام خاطر انجام پذیرد به مراتب امیدوارکنند تر از تلاش فراوانی است کهکه این پشتوانه را نداشته باشد از این رولازم است به جای پر کردن بی پشتوانه برنامه ، ابتدا اعتماد خود را به ان بازسازی نماییم و منطق مستحکمی برای ان بیابیم .ان گاه به تکمیل ان روی اوریم .
تردید و تزلزل نسبت به فعالیت جاری موجب می شود انسان همیشه از خود گلایه مند و ناراضی باشد این اعتراض دائم روحی باعث میشود شخص ، اهتمام لازم را در انجام وظا یف خود به کار نگیرد .در نتیجه فراورده های عمل او همیشه سست و تنگ و نیمدار عرضه می شود . یعنی عدم استحکام برنامه به عدم استحکام عمل تبدیل می گردد . استمرار چنین حالت روحی به مرور بنیان همت ادمی را ویران می کند .
اصل ششم : پوشش کامل
درتهیه برنامه جزیی ، باید همه خانه های برنامه را پر کر برنامه که به نقشه ساختمان می ماندباید کلزمینه را پوشش دهد .لحظاتی که بهبیهودگی و لغو می گذرد ، خانه های خالی برنامه است که باید ان را به صفر نزدیک کرد.زندگی یک مومن ، گنجایش سر گرمی های بیهوده را ندارد ، زیرا این گونه سرگرمی ها سر مایه عمر و نیروی ما را از ما می ستاند و در مقابل ، بهره در خوری نمی رساند .قران مجید می فرماید : " قد افلح المومنون ........ الذین هم عن اللغو معرضون "مومنون ایه 3 و در حدیثی از معصومین هست که فرمودند : ان المومن لمشغول عن اللعب .خصال صدوق ج1 ص 26
مکتب اسلام ، انسان مومن را از ورزش ، تفریح ، استراحت و شادی پرهیز نمی دهد اما از لغو منع می کند .
پرداختن به فعالیتی که به حال دنیا و اخرت انسان سودمند نیست ممنوع است حتی اگر علم اموزی باشد .( اعوذ بک من علم لا ینفع )
ورزش ، تفریح هم اگر هدفمند و از روی حکمت در فهرست فعالیت های انسان قرار گیرد لغو نیست اما اگر از مقدمیت خارج شود و سراسر فضای برنامه را اشغال کند به یقین مطلوب نیست .قدم زدن در پارک ، حل جدول روزنامه ، بازی کامپیوتری ، استماع نوار اهنگ ، تماشای فوتبال ، و برخی فیلم های تلوزیونی ، مطالعه صفحه حوادث و روزنامه ورزشی ، تخمه شکستن ، لطیفه گویی ، و ......گرچه ممکن است هر یک به تنهایی از نظر شرعی جائز باشد اما اگر یک جوان مومن صبح روز خود را با این فعالیت ها به شام برساند زندگی او قطعا مطلوب اسلام نیست .
در میان ما کسانی هستند که از هر پیشنهادی به روی خوش استقبال می کنند و هیچ وقت ، عذر و مانعی برای مشارکت ندارند اگر پیشنهاد رفتن به کوه ، پارک ، ورزشگاه ، یا سر زدن به رفقا و حضور در جلسات و .....به انها بشود بی درنگ اعلام امادگی می کنند این افراد از نعمت هدفمندی و برنامه محرومند و ره به جایی نمی برند هر چند به ظاهر زندگی خوشی دارند .
اصل چهارم : برخورداری از نگاه کلی
برای برنامه ریزی لازم است مجموع زمینه ی فعالیت ، در نظر گرفته شود .برنامه ریزی برای (امروز )بدون در نظر گرفتن کل عمر چندان نتیجه بخش نیست .وظیفه امروز، بریده از کل عمر تعریف نمی شود و قابل تشخیص نیست.
گوشه ی یک زمین می تواند مکانی برای ، احداث پارکنیگ ، اتاق خواب یا سرویس باشد . اینکه کدام یک از اینها نهایتا در این مکان قرار داده شود مشروط به در نظر گرفتن پلان کلی ساختمان است .
در لحظه عمل نباید برای همان لحظه برنامه ریزی کرد هر زمان برای چندین نوع فعالیت لازم و مفید قابلیت دارد و انچه که وظیفه نهایی را مشخص می کند ، نگاه کلی به مجموع حوزه اختیار ، و برنامه ریزی هماهنگ و متوازن برای ان است .
اصل پنجم : زمان بندی
در برنامه ریزی جزیی حتما باید (ابتدا ) و (انتها ) ی زمان هر فعالیت را مشخص کرد تعیین زمان ابتدای عمل به ان جهت است که اراده به امر کلی تعلق نمی گیرد .یعنی تصمیمی که انسان برانجام کاری می گیرد تنها به این شرط عملی می شود که بریک امر مشخص (جزیی) متمرکز شود .مثلا این تصمیم که فلان کتاب را در (اینده ) خواهم خواند امری کلی است و قابلیت پذیرش اراده را ندارد مگر انکه یکی ازافراد بی شمار اینده مشخص شود . مثلا بگوییم در روز جمعه پس از نماز یا بلافاصله پس از رسیدن به خانه این کتاب را می خوانم .یکی از شواهد مهم این مساله این است که انسان معمولا هر کاری را در اخرین فرصت ممکن اغاز می کند .زیرا تا پیش لز رسیدن به اخرین زمان ، مصادیق فراوانی در معرض اراده او قرار گرفته ولی در لحظه اخر فقط یک گزینه برای انتخاب باقی است
هماهنگی و توازن
در برنامه کامل تناسب اچزاء و عناصر به طور تقریبی حفظ می گردد .کلمه ( به طور تقریبی )اهمیت فراوانی در این جمله دارد زیرا در یک زمینه مشخص و برای رسیدن به یک هدف معین ، بیش از یک طرح و برنامه می توان ارائه داد .مثلا برای ساختن یک منزل مسکونی در زمینی مشخص براساس سلیقه های مختلف نقشه های متعد د ی می توان کشید . هیچ یک از این نقشه ها ترجیح قطعی بردیگری ندارد و همه زیبا وکامل طراحی شده اند کامل بودن نقشه ها در این است که :
الف –همه اجزای لازم برای یک واحد مسکونی در انها یافت می شود .
ب- نسبت میان اجزاء به طور تقزیبی محفوظ مانده ، یعنی اندازه تقریبی هر یک از اجزاء در مقایسه با دیگران رعایت شده است .
اصل سوم
تنوع
با توجه به این که رشد انسان در ابعاد مختلف به نحو تدریجی و در طول زمان رخ می دهد ، لازم است سیمای کلی برنامه در زمان طولانی از عناصر خالی نماند . نباید یکی از فعالیت های اصلی را در برهه ای طولانی از زمان تعطیل کرد .زیرا ارتباط مستمر با ان فعالیت _ هر چند کوتاه و اندک –امید تاثیر بیشتری دارد .
امیر المومنین ( علیه السلام ) می فرماید : قلیل مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه
اندکی که بر ان مداومت شود ، بهتر از فراوانی است که از ان دلزدگی و ملا لت حاصل گردد .
غذا خوردن و تامین نیاز جسمی یکی از برنامه های اصلی است و برای مدت زمان طولانی نباید از ان غفلت شود گر چه کمیت و گیفیت ان در شرایط زمانی گو ناگون –مثل ماه مبارک رمضان – تغییر می کند . عبادت ، ورزش ، فعالیت های علمی و روابط اجتماعی نیز همین گونه است . به همین ملاک نباید برنامه ورزش را فقط به تابستان اختصاص داد . نمی توان روابط اجتماعی را در طول سال های تحصیلی به کلی قطع نمود و امید داشت که پس از فراغت از کار دراز مدت تحصیل ، کسب توانمندی های لازم در روابط اجتماعی از صفر اغاز شود . اهمیت یکی از ابعاد حیات انسان ، بهانه موجهی برای خاموش کردن چراغ دیگر ابعاد نیست .
البته (توجه ویژه ) به یکی از فعالیت ها در شرایط خاص کاملا لازم و معقول است کار علمی در ایام امتحان ، تقویت برنامه عبادی در شب های جمعه و ماه رمضان و اهمیت بیشتر به ورزش و تفریح در تابستان به منزله شتاب دادن (دفعی ) ولی ( موقت به متحرکی است که اهسته و پیوسته در حال حرکت بوده است
5-نظم و برنامه ریزی
از ابزار و لوازم توفیق در هر کاری داشتن نظم و برنامه ریزی دقیق و عملی است که بتوان به ان عمل نمود .
تعریف برنامه ریزی
برنامه ریزی پیش بینی ترکیبی خاص ، میان فعالیت ها است برای کوتاه کردن راه و بهره برداری بیشتر از سرمابه ها در رسیدن به هدفی مشخص "برنامه ریزی عبارت است از طراحی نقشه ای جامع برای رسیدن ، که در ان نقشه ، جایگاه هر فعالیت به خوبی مشخص باشد "
ا صول حاکم بر برنامه ریزی
اصل اول : جامعیت
برنامه باید جامع باشد . یعنی تمام اجزاء و عناصر لازم در ان حضور داشته باشد .جامعیت بدین معنا که فرد برنامه ریز تمام نیازهای خود را در برنامه پیش بینی کند . مثلا اگر در برنامه شبانه روزی خود نیم ساعت ورزش و هفت ساعت کار علمی در نظر گرفته است ، باید به نیم ساعت ورزش همان قدر اهمیت داد که به هفت ساعت درس و بحث همان قدر اهمیت داده و نمی توان به بهانه اهمیت کار علمی از ورزش چشم پوشی کرد و نه می توان به بهانه ورزش از مطالعه صرف نظر نمود . اهمیت هر کدام از برنامه ها در جای خود محفوظ است ، بنابر این بر توفیق در اینده جامیعت برنامه لازم می باشد تا خلایی در شخصیت انسان باقی نماند4-تهجد : داشتن تهجد و سحر خیزی و عبادت های سحری ازرموز موفقیت علمی و عملی طالبان علم بوده و هست ، یکی از اموری که باید همه مسلمانان و مخصوصا طلاب و روحانیون عزیز مورد توجه و عنایت قرار دهند ، سحر خیزی و تهجد و راز ونیاز سحر گاهان است در قران گریم بیش از ده مورد ، این مساله یاد شده وبا عبارات گوناگون از سحر خیزان و شب زنده داران ، تجلیل و تمجید شده است .برای نمونه به ایات 16 و 17 سوره سجده و ایه 79 اسراء و ایات اول تا سوم سوره مزمل و 17 ال عمران و 18 ذاریات مراجعه فرمایید .
مرحوم علامه طبا طبایی ( ر ه )می فرماید : چون به نجف اشرف برای تحصیل مشرف شدم ، هر موقع که به خدمت مرحوم ایه الله قا ضی ( ره ) می رسیدم مر ا توصیه به نماز شب می فرمود ، یک بار دست خود را روی شانه من گذاردند و گفتند : ای فرزند ! اگر دنیا می خواهی نماز شب بخوان و اگر اخرت می خواهی نماز شب بخوان .......) مهر تابان بخش اول ص 162- پشتکار و ثبات قدم
ا ز جمله رموز موفقیت علمی ، در میدان فراگیری علوم داشتن پشتکار و ثبات قدم و دوام عمل است ؛یعنی فرد باید سالیان سال تلاش و تحقیق مستمر و متمرکز انجام دهد تا بتواند موفقیت هایی را کسب کند ( فلیل مدوم علیه خیر من کثیر مملول )عمل کم و دوام بهتر از ان است که عملی کثیر و زیاد ، ولی بدون پشتوانه و خسته کننده باشد ، بقول شاعر : رهرو آن نیست گهی تند و گهی خسته رود / رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود .
این راه بزرگ نیاز به سخت کوشی ها و مجاهدت های طاقت فرسا برای رسیدن به قله های بلند علمی دارد و عالمان ربانی و بزرگان در این باره تلاش های فراوانی انجام داده اند ، مانند مرحوم علامه امینی ( رحمه الله )برای تالیف کتاب گرانسنگ الغدیر 20 سال تلاش علمی نمود .
3-همت بلند
رسیدن به بلند ترین و مرتفع ترین موقیعت های علمی و جایگاه ممتاز علم و دانش نیازمند همت بلند می باشد .
همت بلند دار که مردان روزگار /با همت بلند به جایی رسند
مولای متقیان در حکمت 47 نهج البلاغه می فرماید : ( قدر الرجل علی قدر همته .......) ارزش مرد به اندازه همت اوست .
مطالعه زندگی عالمان راستین و علو همت انان سر مشق برنامه های ماها خواهد بود زندگی عالم جلیل القدر مرحوم ملا صالح مازندرانی ( ره ) صاحب اثار ارزشمند شرح اصول کافی و شرح معالم الدین نمونه بسیار مناسبی است .1-اخلاص
یکی از رموز موفقیت عالمان دین داشتن اخلاص در عمل و رفتار ان بزرگواران است .اخلاص یعنی خالص کردن نیت و قصد خدایی نمودن در کارها و نشان ندادن عمل و کار به این و ان ،در روایتی هست که خداوند متعال می فرماید "الاخلاص سر من اسراری، استودعته قلب من احببت من عبادی" بحار ج 67 ص 29
پس نخستین گام توفیق در همه جا ، بخصوص در وادی علم ، داشتن اخلاص و پاک کردن نیت است .بدون خالص کردن نیت هیچ گونه تلاش و گوششی ثمره لازم را نخواهد داشت و اگر عالمی دینی بدون داشتن گوهر گرانمایه اخلاص بخواهد در جامعه مثر الثمر باشد ،همچون باران تند بر سنگ خاره خواهد بود اهمیت این درّنا یاب در وجود انسانها بقدری است که در روایت امده (انما الاعمال بالنیا ت و انما لکل امرء ما نوی
2-منشور روحانیت پیام تاریخی امام ( رض )خطاب به روحانیون سراسر کشور
3-حوزه و روحانیت مشروح دید گاه های مقام معظم رهبری درباره حوزه های علمیه و روحانیون
4- مباحثی درباره حوزه سخنرانیهای ایه الله مصباح یزدی
5-اداب الطلاب
6- افات الطلاب این دو اثر از ایه الله مجتهدی تهرانی (ره )
7 - حوزه و روحانیت از دیدگاه شهید مطهری ( ره )
8-راه و رسم طلبگی
9- در امدی بر زی طلبگی
10-لباس روحانیت این سه اثر از حجه الاسلام محمد عالم زاده نوری
11- میقات سبز حجه الاسلام مهدی هادوی تهرانی
2- پیامبر اسلام فرمودند :هر کس دین خدا را فرا گیرد ، خداوند اندوهش را بر طرف کند ، و از انجایی که گمان نمی برد به او روزی می رساند .
بسم الله الرحمان الرحيم